حق غذا، حق ناهار و حق صبحانه در قانون کار

حق غذا (حق ناهار) و غذای سازمانی (غذای پرسنلی) دو مورد از مزایای رفاهی پرسنل است. حق غذا و غذای سازمانی بر خلاف مزایای حق مسکن و بن کارگری، به همه کارگران مشمول قانون کار، تعلق نمی گیرد. در ماده ۱۵۱ قانون کار، به غذای سازمانی پرداخته شده است. تفاوت حق غذا با غذای سازمانی این است که حق غذا به صورت نقدی به پرسنل پرداخت می شود اما در غذای سازمانی، کارفرما غذا را تهیه و در اختیار پرسنل قرار می دهد. در این مقاله بیدبرگ به صورت جامع به بررسی حق غذا و غذای سازمانی می پردازیم.

حق غذا (حق ناهار یا حق صبحانه) مبلغی است که کارفرما به عنوان کمک هزینه وعده غذایی و به عنوان یک مزایای نقدی حقوق و دستمزد به پرسنل پرداخت می کند. اما در غذای سازمانی یا غذای پرسنلی کارفرما وعده های غذایی صبحانه، ناهار و یا شام را تهیه و در اختیار پرسنل کارگاه خود قرار می دهد.

نکته مهم این است که غذای سازمانی جزء حقوق و دستمزد پرسنل محاسبه نمی شود. در سیستم حسابداری کارگاه ها، غذای سازمانی به عنوان هزینه کارکنان (جدای از هزینه حقوق و دستمزد) در سیستم حسابداری کارگاه ها ثبت می شود و در لیست مالیات حقوق نیز اعلام نمی شود. تعهد پرداخت حق غذا یا تامین غذای سازمانی به وسیله کارفرما، ممکن است بر اساس مشمول بودن ماده ۱۵۱ قانون کار، قرارداد کار، آیین نامه داخلی شرکت، توافق طرفین و یا عرف کارگاه ایجاد شده باشد.

حق غذا یا حق ناهار مبلغی است که کارفرما به عنوان کمک هزینه وعده غذایی و به عنوان یک مزایای نقدی حقوق و دستمزد به پرسنل پرداخت می کند. اما در غذای سازمانی (غذای پرسنلی) کارفرما وعده های غذایی صبحانه، ناهار و یا شام را تهیه و در اختیار پرسنل کارگاه خود قرار می دهد. نکته مهم این است که غذای سازمانی بر خلاف حق غذا، جزء حقوق و دستمزد پرسنل محاسبه نمی شود. در سیستم حسابداری کارگاه ها، غذای سازمانی به عنوان هزینه کارکنان (جدای از هزینه حقوق و دستمزد) در سیستم حسابداری کارگاه ها ثبت می شود. همچنین توجه کنید که غذای سازمانی جزء مزایای نقدی و حتی غیر نقدی حقوق و دستمزد محسوب نمی شود.

این تفاوت در ماده ۱۵۱ قانون کار اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ زیرا تکلیف مقرر در این ماده، «فراهم کردن» سه وعده غذای مناسب و ارزان قیمت تحت عنوان غذای سازمانی است، نه پرداخت مبلغ مشخصی به کارگر به عنوان حق غذا.

غذای سازمانی در ماده ۱۵۱ قانون کار ذکر شده است. متن ماده ۱۵۱ قانون کار به شرح زیر است:

در نتیجه تفسیر ماده ۱۵۱ قانون کار به قرار زیر است:

1. در ماده ۱۵۱ قانون کار به کارگاه‌ های دور از مناطق مسکونی اشاره شده، مثل کارگاه های راه‌سازی، سد سازی و ... بنابراین قطعا کارگاه‌ هایی که در مناطق مسکونی فعالیت می کنند شامل ماده ۱۵۱ قانون کار نمی‌ شوند.
2. در کارگاه‌ هایی که دور از مناطق مسکونی هستند، کارفرما باید ۳ وعده غذا را در اختیار پرسنل قرار دهد که یک وعده آن باید وعده غذایی گرم باشد.
3. در آخر ماده اشاره شده که کارفرما برای کارگران این کارگاه‌ ها باید محل خواب مناسب فراهم کند. در واقع اگر محل کارگاه طوری باشد که کارگر شب به محل سکونت خود بر می‌ گردد، مشمول این ماده نخواهد شد. یعنی کارفرما در این مورد، اجباری به تهیه غذا برای کارگران خود ندارد.
4. نکته بسیار مهم طبق ماده ۱۵۱ قانون کار این است که در کارگاه هایی که دور از مناطق مسکونی هستند، کارفرما ملزم است سه وعده غذایی ارزان قیمت را در داخل کارگاه یا توسط مراکز تهیه غذا و ... تهیه و در اختیار کارگران قرار دهد. در این حالت، پرداخت مبلغی تحت عنوان حق ناهار، حق صبحانه و ... کفایت نمی کند و در صورت عدم تامین سه وعده غذایی ارزان قیمت توسط کارفرما، کارگر می تواند شکایت از کارفرما را در اداره کار ثبت و پیگیری کند.

توجه داشته باشید که مطابق ماده ۱۵۱ قانون کار، کارفرما مکلف به «فراهم کردن» سه وعده غذای مناسب و ارزان قیمت تحت عنوان غذای سازمانی است، نه پرداخت مبلغ مشخصی به کارگر به عنوان حق غذا.

به صورت کلی کارفرما در موارد زیر ملزم به تهیه غذا پرسنلی یا پرداخت حق غذا به پرسنل است:

1. تامین غذای سازمانی برای کارگاه های مشمول ماده ۱۵۱ قانون کار: در کارگاه هایی که برای مدت زمان محدود به منظور کاری معین، از مناطق مسکونی دور هستند، کارفرما موظف به تهیه و تامین غذای سازمانی است.
2. ثبت حق غذا یا غذای سازمانی در قرارداد کار کارگر: اگر در قرارداد کار بین کارگر و کارفرما، کارفرما موظف به پرداخت حق غذا یا تهیه غذای سازمانی برای آن کارگر باشد، کارفرما ملزم به پرداخت حق غذا یا تهیه غذای سازمانی طبق قرارداد کار است (حتی اگر کارگاه دور از مناطق مسکونی نباشد).
3. پرداخت حق غذا یا تامین غذای سازمانی به عرف کارگاه تبدیل شده است: در مواردی که سال ها به صورت مستمر حق غذا به پرسنل پرداخت شده و یا غذای سازمانی برای آنان تهیه شده است، ممکن است که حق غذا به عرف کارگاه تبدیل شده باشد، در این صورت کارفرما ملزم به پرداخت حق غذا یا تهیه غذای سازمانی مطابق عرف کارگاه است.

زمان صرف ناهار و صبحانه را نباید با حق غذا یکی گرفت. حق غذا یکی از مزایای نقدی حقوق و دستمزد است، اما تایم ناهار به ساعات کاری پرسنل مربوط می شود.

بر اساس ماده ۵۱ قانون کار، ساعت کاری مدتی است که کارگر نیرو یا وقت خود را به منظور انجام کار در اختیار کارفرما قرار می دهد. بنابراین صرف اینکه کارگر در محل کار حضور دارد، لزوما به این معنا نیست که تمام مدت حضور او جز ساعات کاری، محسوب می شود.

برای مثال، اگر کارفرما ساعت کاری را از ۷ صبح تا ۱۷ تعیین کرده و از ساعت ۷ الی ۷:۳۰ را برای تایم صبحانه و از ساعت ۱۳ الی ۱۳:۳۰ را برای تایم ناهار، در نظر گرفته باشد. در نتیجه اگر کارگر در این یک ساعت آزاد باشد و الزامی به انجام کار یا آماده باش، نداشته باشد، این زمان جزء ساعت کاری کارگر محسوب نمی شود.

اما اگر کارگر در زمان ناهار همچنان موظف باشد که وظایف خود را انجام دهد یا پاسخگوی مشتری ها باشد، صرف اختصاص این زمان به عنوان «زمان صبحانه» یا «زمان ناهار» باعث مشمول نشدن آن از ساعات کاری کارگر، نمی شود.

قانون کار بر خلاف غذای سازمانی به حق غذا و حق ناهار که جزء مزایای نقدی هستند، اشاره ای نکرده است. در نتیجه، برخلاف مزایایی مانند بن کارگری یا حق مسکن که هر سال رقم آن ها مشخص می شود، برای حق غذا و حق ناهار نمی توان یک مبلغ قانونی واحد، تعیین کرد.

مبنای محاسبه حق ناهار یا حق غذا: قرارداد کار، آیین نامه داخلی و یا عرف کارگاه است.

در کارگاه هایی که حق غذا (حق صبحانه، ناهار یا شام) به صورت یک مزایای نقدی به حقوق دریافتی پرسنل اضافه می شود، مبلغ حق غذا مشمول بیمه تامین اجتماعی است و باید در هنگام ارسال لیست بیمه، در لیست بیمه ثبت شود.

اما اگر غذای سازمانی توسط کارفرما تهیه و در اختیار پرسنل قرار گیرد، از آنجا که جزو هزینه های حقوق و دستمزد نیست و در لیست بیمه نیز رد نمی شود، مشمول بیمه تامین اجتماعی نیست. بنابراین به صورت خلاصه: مبلغ حق غذا مشمول بیمه است. اما غذای سازمانی مشمول بیمه نیست.

مبلغ حق غذا (حق ناهار، صبحانه یا شام) که یکی از مزایای نقدی حقوق و دستمزد پرسنل محسوب می شود، مشمول مالیات حقوق است.

اما اگر غذای سازمانی توسط کارفرما تهیه و در اختیار پرسنل قرار گیرد، از آنجا که جز هزینه های حقوق و دستمزد نیست، مشمول مالیات حقوق نیز نیست. در این صورت در سیستم حسابداری کارگاه، غذای سازمانی تحت عنوان هزینه کارکنان (جدای هزینه حقوق و دستمزد) ثبت می شود و به عنوان یک هزینه قابل قبول مالیاتی تلقی می گردد.