مرخصی و انواع آن در قانون کار

مرخصی به این معناست که کارگر در زمان مشخصی با حفظ رابطه کاری و بدون قطع همکاری، برای مدتی از انجام کار معاف می شود. در قانون کار، مرخصی انواع مختلفی دارد و هر نوع آن شرایط و مقررات خاص خود را دارد. در این صفحه بیدبرگ به بررسی مرخصی هایی که در قانون کار ذکر شده اند می پردازیم و هر کدام را از دیدگاه قانون کار، توضیح می دهیم.

مرخصی (به زبان انگلیسی: Leave) به حق قانونی پرسنل در هر کارگاهی، برای غیبت موجه گفته می شود. مرخصی می تواند با حقوق یا بدون حقوق باشد. نکته مهم این است که همه مرخصی ها شرایط یکسانی ندارند. برای مثال، برخی مرخصی ها با حقوق هستند، برخی مرخصی بدون حقوق، بعضی نیاز به تایید سازمان تامین اجتماعی دارند و برخی نیز تنها با توافق کارگر و کارفرما قابل استفاده هستند. نکته دیگر این است که مرخصی سبب قطع همکاری با کارفرما نمی شود. به عبارتی از آنجا که مرخصی یک غیبت موجه تلقی می شود در نتیجه باعث فسخ قرارداد کار نمی شود.

مرخصی در قانون کار در برخی از ماده های قانونی ذکر شده است. در ادامه به ماده های قانون کار در زمینه مرخصی می پردازیم. مرخصی استحقاقی در ماده ۶۴ قانون کار تشریح شده است. به عبارتی دیگر در قانون کار برای تمامی کارگران، یک ماه مرخصی همراه با حقوق برای یکسال در نظر گرفته شده که به آن مرخصی استحقاقی گفته می شود.

همچنین مرخصی کارمندان مشاغل سخت و زیان آور در ماده ۶۵ قانون کار گنجانده شده است. نحوه ذخیره و انتقال مانده مرخصی استحقاقی نیز در ماده ۶۶ قانون کار ذکر شده است. طبق ماده ۶۶ قانون کار، کارگر نمی تواند بیش از ۹ روز از مانده مرخصی استحقاقی خود را به سال بعد منتقل کند. نکته مهم دیگر این است که تمامی مرخصی ها به جز مرخصی بدون حقوق جزو سابقه بیمه محسوب می شود. همچنین مرخصی بدون حقوق در ماده ۷۲ قانون کار تشریح شده است.

در زمینه انواع دیگر مرخصی ها مانند مرخصی ازدواج و مرخصی فوت بستگان نیز در ماده ۷۳ قانون کار صحبت شده که ۳ روز مرخصی با حقوق برای ازدواج دائم یا فوت پدر، مادر، همسر یا فرزند در نظر گرفته شده است. مرخصی حج نیز در ماده ۶۷ قانون کار ذکر شده است.

برخی از مرخصی ها مانند مرخصی استعلاجی و مرخصی زایمان دارای غرامت دستمزد ایام بیماری و زایمان هستند که مبلغ غرامت در صورت تایید توسط سازمان تامین اجتماعی پرداخت می شود. مرخصی استعلاجی در ماده ۷۴ قانون کار و مرخصی زایمان در ماده ۷۶ قانون کار ذکر شده است.

در قانون کار انواع خاصی از مرخصی ها ذکر شده که در پاراگراف بالا به برخی از مواد قانونی مرخصی ها در قانون کار اشاره کردیم. به طور کلی انواع مرخصی در قانون کار به شرح زیر است:

1. مرخصی استحقاقی
2. مرخصی استعلاجی
3. مرخصی زایمان
4. مرخصی شیردهی
5. مرخصی ازدواج
6. مرخصی فوت بستگان
7. مرخصی بدون حقوق
8. مرخصی تحصیلی
9. مرخصی حج

در زیر هر کدام از انواع مرخصی در قانون کار را به تفکیک توضیح داده ایم.

استحقاق، از ریشه لغوی حق می باشد. مرخصی استحقاقی نیز در واقع حق قانونی کارگر یا کارمند برای استفاده از مرخصی با حقوق به میزان ۲.۵ روز در هر ماه یا ۳۰ روز در هر سال است. مرخصی استحقاقی در صورت تحقق توسط کارگر، حق قانونی کارگر محسوب می شود و کارفرما نمی تواند کارگر را از استفاده از مرخصی استحقاقی منع کند.

در ماده ۶۴ قانون کار بیان شده است که: «مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و احتساب چهار روز جمعه، جمعا یک ماه است. سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نخواهد شد. برای کار کمتر از یکسال مرخصی مزبور به نسبت مدت کار انجام یافته محاسبه می شود.» در نتیجه، اگر کارگری کمتر از حداقل ساعات کارکرد موظفی اداره کار کند، مرخصی استحقاقی او به میزان کارکرد او لحاظ می شود.

نکته مهم دیگر این است که مرخصی استحقاقی قابل انتقال به سال های بعد می باشد. بدین معنی که اگر کارگری در صورت تمایل از مرخصی استحقاقی خود استفاده نکند، مانده مرخصی استحقاقی آن کارگر در پایان سال به سال بعد منتقل می شود. اما طبق ماده ۶۶ قانون کار، سقف انتقال مرخصی استحقاقی به سال بعد، ۹ روز می باشد. همچنین اگر کارگری قصد قطع همکاری و ترک کار داشته باشد، کارفرما موظف است که طبق ماده ۷۱ قانون کار بر اساس تعداد روز های مانده مرخصی، مبلغ بازخرید مرخصی را در زمان تسویه حساب به کارگر پرداخت کند.

مرخصی ساعتی

در قانون کار به طور مشخص، از «مرخصی ساعتی» نام برده نشده است. اما طبق ماده ۷۰ قانون کار: «مرخصی کمتر از یک روز کار، جزء مرخصی استحقاقی منظور می شود.» در نتیجه مرخصی ساعتی به طور غیر مستقیم در قانون کار گنجانده شده است. در بسیاری از کارگاه ها، مرخصی ساعتی بر اساس توافق کارگر و کارفرما از مرخصی استحقاقی کارگر، کسر می شود. به عنوان مثال اگر کارگری دو ساعت مرخصی بگیرد، این مدت متناسب با ساعات کار روزانه از موجودی مرخصی استحقاقی او کسر خواهد شد.

برای محاسبه آنلاین مرخصی استحقاقی و مرخصی ساعتی می توانید به صفحه مرخصی استحقاقی بیدبرگ مراجعه کنید.

همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر در زمبینه مرخصی ساعتی طبق قانون کار به صفحه مرخصی ساعتی بیدبرگ مراجهه کنید.

مرخصی استعلاجی زمانی استفاده می شود که کارگر یا کارمند به علت بیماری یا حادثه، قادر به انجام کار نباشد. مرخصی استعلاجی یک مرخصی همراه با حقوق است. اما حقوق ایام مرخصی استعلاجی معمولا توسط کارفرما پرداخت نمی شود. بلکه طبق ماده ۵۹ قانون تامین اجتماعی، در صورت ارائه گواهی پزشکی و تایید گواهی پزشکی توسط سازمان تامین اجتماعی، حقوق ایام مرخصی کارگر توسط سازمان تامین اجتماعی پرداخت می شود.

طبق ماده ۷۴ قانون کار، مدت ایام مرخصی استعلاجی تایید شده توسط تامین اجتماعی، جزء سوابق بیمه کارگر محسوب می شود. مدت زمان استفاده از مرخصی استعلاجی و حقوق مرخصی استعلاجی تا زمانی توسط سازمان تامین اجتماعی پرداخت می شود که طبق نظر پزشک معالج مورد تایید تامین اجتماعی، بیمه شده قادر به کار کردن نباشد.

برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه مرخصی استعلاجی و محاسبه آنلاین حقوق ایام مرخصی استعلاجی، به صفحه مرخصی استعلاجی تامین اجتماعی بیدبرگ مراجعه کنید.

مدت زمان مرخصی زایمان برای بانوان بیمه شده شاغل، طبق قانون اصلاح قوانین تنظیم جمعیت و خانواده، ۹ ماه است که در صورت تولد بچه های دوقلو یا چند قلو تا ۱۲ ماه نیز قابل افزایش است. همچنین باید توجه داشت که مرخصی زایمان یک مرخصی همراه با حقوق است. بدین صورت که در حین مرخصی زایمان، حقوق مرخصی زایمان یا همان کمک هزینه بارداری، توسط تامین اجتماعی به کارمندان خانم مشمول مرخصی زایمان، پرداخته می شود.

نکته مهم دیگر این است که مرخصی زایمان از بدو تولد نوزاد لحاظ می شود و اگر مادر پیش از تولد نوزاد نیاز به مرخصی داشته باشد، می تواند از مرخصی استعلاجی استفاده کند. مطابق تبصره ۱ ماده ۷۶ قانون کار، چنانچه مرخصی زایمان به تایید کمیسیون پزشکی سازمان بیمه تامین اجتماعی رسیده باشد، جزء سوابق کار بانوان مشمول مرخصی زایمان محسوب می گردد. در نتیجه از آنجا که مرخصی زایمان جزء سابقه کار بانوان شاغل و بیمه شده حساب می شود، کارفرما ملزم به لحاظ کردن عیدی و حق سنوات در حین مرخصی زایمان است.

برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه مرخصی زایمان و محاسبه آنلاین حقوق مرخصی زایمان، به صفحه محاسبه آنلاین حقوق مرخصی زایمان، نحوه محاسبه مرخصی استعلاجی مراجعه کنید.

طبق ماده ۷۸ قانون کار: « در کارگاه‌هایی که دارای کارگر زن هستند کارفرما مکلف است به مادران شیرده تا پایان دو سالگی کودک پس از هر سه ساعت، نیم ساعت فرصت شیر دادن بدهد. این فرصت جزو ساعات کار آنان محسوب می شود. » در نتیجه مدت زمان مرخصی شیردهی، همراه با حقوق است و از ساعات کارکرد مادران شاغل دارای فرزند زیر دو سال نباید کسر شود. همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر به صفحه مرخصی شیردهی مراجعه کنید.

طبق ماده ۷۳ قانون کار، کارگر یا کارمند در صورت ازدواج دائم، می‌ تواند، سه روز مرخصی با حقوق دریافت کند. مرخصی ازدواج جدای از مرخصی استحقاقی بوده و قابل انتقال به سال بعد نیست. همچنین استفاده از مرخصی ازدواج باعث کاهش مانده مرخصی استحقاقی سالانه نمی شود.

همچنین برای کسب اطلات بیشتر در زمینه مرخصی ازدواج پرسنل طبق قانون کار، به صفحه مرخصی ازدواج بیدبرگ مراجعه کنید.

طبق ماده ۷۳ قانون کار، در صورت فوت بستگان درجه یک مانند: همسر، پدر، مادر یا فرزند، کارگر می تواند از سه روز مرخصی با حقوق استفاده کند. مرخصی فوت بستگان درجه یک، جزء مرخصی استحقاقی محسوب نشده و قابل انتقال به سال بعد نیست. همچنین استفاده از مرخصی فوت بستگان، باعث کاهش مانده مرخصی استحقاقی سالانه نمی شود. نکته قابل توجه این است که طبق ماده ۷۳ قانون کار، فوت برادر و خواهر مشمول سه روز مرخصی فوت بستگان درجه یک نیست و می بایست از مرخصی استحقاقی کارگر کسر گردد.

همچنین برای کسب اطلاعات جامع در زمینه مرخصی فوت بستگان، به صفحه مرخصی فوت بستگان بیدبرگ مراجعه کنید.

طبق ماده 72 قانون کار: « نحوه استفاده از مرخصی بدون حقوق کارگران و مدت آن و شرایط برگشت آنها به کار، پس از استفاده از مرخصی با توافق کتبی کارگر یا‌ نماینده قانونی او و کارفرما تعیین خواهد شد. » در نتیجه، مرخصی بدون حقوق با توافق بین کارگر و کارفرما، به کارگر تعلق می گیرد. در قانون کار، مدت خاصی برای مرخصی بدون حقوق در نظر گرفته نشده است. در طول مرخصی بدون حقوق، قرارداد کار تعلیق می شود و دستمزد و مزایا پرداخت نمی شود. مرخصی بدون حقوق جزء سابقه بیمه و سابقه کار محسوب نمی شود.

کارگران می‌توانند با موافقت کارفرما از مرخصی تحصیلی استفاده کنند. این مرخصی از نوع مرخصی بدون حقوق است و قرارداد کار در مدت استفاده از آن به حالت تعلیق درمی‌ آید. مطابق ماده ۱۶ قانون کار، مدت مرخصی تحصیلی حداکثر دو سال است و با توافق کارگر و کارفرما، فقط یک بار و حداکثر تا دو سال دیگر قابل تمدید خواهد بود.

طبق ماده ۶۷ قانون کار، هر کارگر یا کارمند در طول مدت اشتغال خود برای انجام حج واجب (حج تمتع)، یک بار حق استفاده از مرخصی حج را دارد. این مرخصی می تواند به صورت مرخصی استحقاقی یا مرخصی بدون حقوق مورد استفاده قرار گیرد. بدین معنا که اگر مرخصی حج (تمتع) جزء مرخصی استحقاقی محسوب شود، از مانده مرخصی استحقاقی کارگر کسر خواهد شد.

همچنین در صورت تمایل کارگر می تواند به جای کسر از مرخصی استحقاقی، از مرخصی بدون حقوق استفاده نماید. نکته مهم این است که برعکس حج تمتع که واجب است، حج عمره واجب نیست و به همین دلیل ماده قانونی در زمینه حج عمره در قانون کار، ذکر نشده است. اما در صورت نیاز، با توافق بین کارگر و کارفرما، مرخصی حج عمره (حج غیر واجب) نیز می تواند به عنوان مرخصی استحقاقی و بدون حقوق در نظر گرفته شود.