مرخصی استحقاقی: قانون و نحوه محاسبه ۱۴۰۵

مرخصی استحقاقی یکی از انواع مرخصی است که قانون کار برای کارگران در نظر گرفته است. طبق ماده ۶۴ قانون کار، تمامی کارگران حق دارند که در هر سال، معادل ۲۶ روز از مرخصی با حقوق استفاده کنند که اصطلاحا به آن مرخصی استحقاقی گفته می شود. در این مقاله بیدبرگ به بررسی مرخصی استحقاقی که به اشتباه به آن مرخصی ۲.۵ روزه نیز می گویند، می پردازیم.

استحقاق از ریشه لغوی حق می باشد. مرخصی استحقاقی (مرخصی سالانه) نوعی مرخصی با حقوق است که حق قانونی تمامی کارگران است. مرخصی استحقاقی به تمامی کارگران مشمول قانون کار، اعم از کارگران تمام وقت و پاره وقت تعلق می گیرد.

متن ماده ۶۴ قانون کار که در مورد مرخصی استحقاقی است به شرح زیر است:

«مرخصی استحقاقی سالانه کارگران با استفاده از مزد و احتساب چهار روز جمعه جمعا" یکماه است. سایر روزهای تعطیل جزء ایام مرخصی محسوب نخواهد شد. برای کار کمتر از یکسال مرخصی مزبور به نسبت مدت کار انجام یافته محاسبه می شود».

متن ماده ۶۲ قانون کار که در مورد تعطیلات هفتگی کارگران صحبت کرده به شرح زیر است:

«روز جمعه، روز تعطیل هفتگی کارگران با استفاده از مزد می باشد».

همچنین متن ماده ۶۳ قانون کار که در زمینه تعطیلات رسمی کارگران صحبت کرده به شرح زیر است:

«علاوه بر تعطیلات رسمی کشور، روز کارگر (11 اردیبهشت ) نیز جزء تعطیلات رسمی کارگران به حساب می آید».

در نتیجه نکات زیر را می توان از مواد ۶۲، ۶۳ و ۶۴ قانون کار در زمینه مرخصی استحقاقی کارگران تفسیر کرد:

1. مرخصی استحقاقی، یک مرخصی با حقوق است.
2. طبق مواد ۶۲ و ۶۳ قانون کار، روزهای جمعه و تعطیلات رسمی جزء مرخصی استحقاقی، حساب نمی شود.
3. طبق ماده ۶۴ قانون کار، مرخصی استحقاقی سالانه، یک ماه (معادل ۳۰ روز) با احتساب ۴ روز جمعه در نظر گرفته شده است. به این دلیل متاسفانه بسیاری از افراد به اشتباه فکر می کنند که مرخصی استحقاقی ۳۰ روز در سال است. اما از آنجا که روزهای جمعه، جزء مرخصی استحقاقی محسوب نمی شود. بنابراین میزان واقعی مرخصی استحقاقی ۲۶ روز در سال است.
4. اگر کارگر بخواهد که کل مرخصی استحقاقی سالانه خود را یکجا استفاده کند، می تواند یک ماه معادل ۳۰ روز را در شرکت حضور نداشته و از مرخصی با حقوق استفاده کند. اما توجه کنید که از این ۳۰ روز، ۴ روز آن جمعه است. در نتیجه میزان واقعی مرخصی استحقاقی سالانه ۲۶ روز در سال است.
5. اگر کارگری کمتر از یکسال در کارگاهی مشغول به کار باشد، مرخصی استحقاقی آن کارگر به نسبت کارکرد محاسبه می شود. برای مثال اگر کارگری در یک سال فقط ۶ ماه کارکرده باشد. بنابراین مرخصی استحقاقی که به آن کارگر تعلق می گیرد، معادل ۱۳ روز (نصف ۲۶ روز) خواهد بود.

همچنین اگر کارگر به هر دلیلی در طول سال از مرخصی استحقاقی استفاده نکند، مانده مرخصی آن کارگر ذخیره شده و کارفرما موظف است که مبلغ بازخرید مرخصی را در هنگام قطع همکاری به کارگر پرداخت کند. همچنین اگر کارگر بیش از تعداد روزهای مرخصی استحقاقی محقق شده خود را استفاده کند، مشمول مرخصی منفی می شود.

در زیر میزان مرخصی در حالت های مختلف مشخص شده است:

1. مرخصی استحقاقی در سال بر حسب روز: متاسفانه برخی از افراد فکر می کنند که مرخصی استحقاقی ۳۰ روز کاری در سال است. اما طبق ماده ۶۴ قانون کار، مرخصی استحقاقی ۲۶ روز در سال است. زیرا ۴ روز جمعه ذکر شده در ماده ۶۴ قانون کار، جزء مرخصی استحقاقی محسوب نمی شود.
2. مرخصی استحقاقی در سال بر حسب ساعت: مرخصی استحقاقی در سال بر حسب ساعت، معادل ۱۹۱ ساعت است. زیرا هر روز کاری معادل ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه، معادل ۷.۳۳ ساعت است که حاصل ضرب آن در ۲۶ روز، معادل ۱۹۱ ساعت است (۱۹۱ = ۷.۳۳ × ۲۶).
3. مرخصی استحقاقی در ماه بر حسب روز: بسیاری از افراد فکر می کنند که مرخصی استحقاقی ۲.۵ روز در ماه است. اما در واقع، مرخصی استحقاقی در ماه، معادل ۲.۱۷ روز (۲.۱۷ = ۱۲ ÷ ۲۶) است.
4. مرخصی استحقاقی در ماه بر حسب ساعت: مرخصی استحقاقی کارگران در هر ماه بر اساس ساعت، معادل ۱۶ ساعت است. زیرا حاصل ضرب میزان مرخصی استحقاقی ماهانه (۲.۱۷ روز) در ساعت کاری موظفی روزانه (۷.۳۳ ساعت) برابر با ۱۵.۹ ساعت می باشد که با تقریب به بالا ۱۶ ساعت می شود.

قانونی تحت عنوان قانون مرخصی بین تعطیلی وجود ندارد. برای مثال در صورتی که یک روز کاری بین دو تعطیلی وجود داشته باشد، مثلا یکشنبه تعطیل باشد و شنبه بین تعطیلی بین یکشنبه و جمعه باشد، شنبه روز کاری محسوب می شود. در صورتی که یک کارگر بخواهد شنبه را مرخصی بین تعطیلی بگیرد، فقط یک روز از مرخصی استحقاقی کارگر کسر می گردد و جمعه و یکشنبه فوق در مرخصی استحقاقی وی در نظر گرفته نمی شود.

اما طبق این مثال، برخی از کارفرمایان به اشتباه سه روز جمعه، شنبه و یکشنبه (۳ روز) را از مانده مرخصی کارگر کسر می کنند که کاملا غیر قانونی و متضاد مواد ۶۲ و ۶۳ قانون کار است. زیرا طبق ماده ۶۲ قانون کار و ماده ۶۳ قانون کار، جمعه ها و تعطیلات رسمی جزء تعطیلات کارگران با احتساب مزد (مرخصی با حقوق) است. در نتیجه جمعه ها و روز های تعطیل رسمی به هیچ وجه نباید از ۲۶ روز مرخصی استحقاقی سالانه کارگران کسر شود.

طبق ماده ۶۲ قانون کار، جمعه ها جز مرخصی با مزد کارگران محسوب می شود و ربطی به مرخصی استحقاقی سالانه کارگران ندارد. در نتیجه اگر یک کارگری دو هفته به مرخصی برود. دو جمعه بین مرخصی استحقاقی، نباید از مانده مرخصی کارگر کسر شود.

همچنین اگر کارگری یک ماه کامل که معادل ۳۰ روز است را به مرخصی برود. ۴ روز جمعه بین مرخصی استحقاقی از ۲۶ روز مرخصی استحقاقی سالانه کارگر نباید کسر شود.

توجه کنید که طبق ماده ۶۳ قانون کار، علاوه بر جمعه ها، روز های تعطیل رسمی بین مرخصی استحقاقی نیز نباید از مرخصی استحقاقی کارگر کسر شود.

اگر ساعت کاری کارگاهی در پنجشنبه ها نصف باشد و کمتر از ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه باشد، یک روز مرخصی استحقاقی در نظر گرفته می شود،‌ اما اگر ساعت کاری به نحوی باشد که پنجشنبه ها نیز تا عصر باشند و شخصی تا صبح ظهر مرخصی بگیرد و از ظهر به محل کار مراجعه کند، در واقع به تعداد ساعاتی که در محل کار حضور نداشته مرخصی استحقاقی در نظر گرفته می شود.

در واقع اگر کارگری در روز پنج شنبه که ساعت کاری تا ظهر است به مرخصی استحقاقی برود، به جای ۴ ساعت، یک روز کاری کامل، معادل ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه از مانده مرخصی آن کارگر کسر می شود.

مانده مرخصی عبارت است از تعداد روز های مرخصی استحقاقی استفاده نشده کارگر. برای محاسبه مانده مرخصی، کافیست تعداد روزهای مرخصی استحقاقی استفاده شده را از تعداد روزهای مرخصی استحقاقی تعلق گرفته به کارگر، کسر کنیم. در نتیجه فرمول محاسبه مرخصی استحقاقی استفاده نشده (مانده مرخصی) به قرار زیر است:

تعداد روزهای مرخصی استفاده شده - تعداد روزهای مرخصی تعلق گرفته به کارگر = مانده مرخصی

توجه کنید که طبق ماده ۶۶ قانون کار، اگر کارگری به هر دلیلی در طول سال از تمام ۲۶ روز مرخصی استحقاقی خود استفاده نکند، مانده مرخصی آن سال کارگر باید تا سقف ۹ روز به سال بعد منتقل شود. در این صورت کارگر می تواند در سال بعد از ذخیره مرخصی استحقاقی خود استفاده کند. برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه مانده مرخصی و نحوه محاسبه آن به صفحه محاسبه آنلاین مانده مرخصی بیدبرگ مراجعه کنید.

بازخرید مرخصی معادل ریالی مانده مرخصی استحقاقی استفاده نشده کارگر است. طبق ماده ۷۱ قانون کار، در صورتی که کارگر در هنگام قطع همکاری، دارای مرخصی استحقاقی استفاده نشده باشد. در این حالت، کارفرما موظف است که مبلغ بازخرید مرخصی یا همان معادل ریالی مانده مرخصی استحقاقی کارگر را در زمان تسویه حساب، به کارگر پرداخت کند.

برای محاسبه بازخرید مرخصی کارگر کافیست که تعداد روزهای مرخصی استفاده نشده را در مزد روزانه با احتساب مزایا ضرب کنیم. اما توجه کنید که مزد روزانه باید با احتساب تمام مزایای به تبع شغل و شاغل به جز مزایای تبعی مزد، محاسبه شود. فرمول محاسبه بازخرید مرخصی به قرار زیر است:

تعداد روز های مرخصی استحقاقی استفاده‌ نشده × مزد روزانه با احتساب مزایای به تبع شغل و شاغل به جز مزایای تبعی مزد = مبلغ بازخرید مرخصی

همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر در زمینه بازخرید مرخصی و نحوه محاسبه آن به صفحه نحوه محاسبه بازخرید مرخصی، بیدبرگ مراجعه کنید.

صرف اینکه کارگر طبق ماده ۶۴ قانون کار، از مرخصی استحقاقی برخوردار است، به این معنی نیست که می تواند هر زمان که بخواهد، بدون هماهنگی کارفرما به مرخصی برود.

متن ماده ۶۹ قانون کار به قرار زیر است:

«تاریخ استفاده از مرخصی با توافق کارگر و کارفرما تعیین می شود. و در صورت اختلاف بین کارگر و کارفرما، نظر اداره کار و امور اجتماعی محل لازم الاجراست».

در نتیجه، کارگر برای استفاده از مرخصی استحقاقی برخلاف مرخصی استعلاجی، ابتدا باید درخواست مرخصی استحقاقی خود را به کارفرما ارائه دهد و سپس کارفرما با درخواست مرخصی استحقاقی کارگر موافقت یا مخالفت می کند.

طبق ماده ۶۹ قانون کار، اگر کارفرما با مرخصی استحقاقی درخواستی کارگر موافقت نکند و کارگر در این زمینه با کارفرما به اختلاف برسد، می تواند از طریق اداره کار محل، شکایت از کارفرما را ثبت و پیگیری کند. در این حالت نظر اداره کار محل، در مورد زمان تعیین شده برای مرخصی استحقاقی کارگر و سایر مسائل، لازم الاجرا خواهد بود.

به مدت مرخصی استحقاقی، عیدی و سنوات تعلق می گیرد. به استناد ماده ۶۴ قانون کار، باتوجه به اینکه مدت مرخصی استحقاقی جزو سابقه ی ایشان محسوب می گردد، بنابراین به مدت مرخصی استحقاقی، عیدی و سنوات پایان خدمت تعلق می گیرد.