همه چیز در مورد طرح طبقه بندی مشاغل

طرح طبقه بندی مشاغل یک نظام برای ارزش گذاری و گروه بندی مشاغل یک کارگاه است که مشخص می کند هر پرسنل، با توجه به عواملی مانند وظایف، مسئولیت ها و مهارت ها باید در چه گروه شغلی و مزدی قرار گیرد. طرح طبقه بندی مشاغل، طبق ماده ۴۸ قانون کار و ماده ۴۹ قانون کار، در کارگاه هایی که حداقل ۵۰ نفر پرسنل دارند، الزامی است. در نتیجه کارفرمایان کارگاه هایی که مشمول طرح طبقه بندی مشاغل هستند، موظف هستند طرح طبقه بندی مشاغل مختص به کارگاه خود را تهیه کرده و تاییدیه آن را از اداره کار نزدیک به محل کار خود دریافت نمایند. در این مقاله بیدبرگ به صورت جامع به توضیح طرح طبقه بندی مشاغل می پردازیم.

طرح طبقه بندی مشاغل یک نظام برای ارزش گذاری و گروه بندی مشاغل یک کارگاه است که مشخص می کند هر پرسنل، با توجه به عواملی مانند وظایف، مسئولیت ها و مهارت ها باید در چه گروه شغلی قرار گیرد و مزد شغل با توجه به گروه شغلی مختص به آن شغل تعیین می شود. به عبارتی دیگر در طرح طبقه بندی مشاغل هر شغل با توجه به ارزشی که خلق می کند، مهارت هایی که نیاز دارد و ... در گروه های شغلی مختلف طبقه بندی می شود و مزد مختص به خود را دارد.

برای مثال در طرح طبقه بندی مشاغل یک شغل با عنوان شغلی حسابدار، ابتدا ارزیابی می شود و یک امتیاز به آن، تعلق می گیرد و بر اساس امتیاز تعلق گرفته، گروه شغلی حسابدار، مشخص می شود. سپس مزد مختص به شغل حسابدار بر اساس گروه شغلی آن تعیین می شود. در واقع فرایند تعیین مزد یک شغل در طرح طبقه بندی مشاغل به عبارت زیر است:

تعیین مزد شغل و مسیر ارتقای شغلی →تعیین گروه شغلی → امتیاز شغل → ارزیابی شغل → شغل

قانونی مرتبط با طرح طبقه بندی مشاغل، ماده ۴۸ قانون کار و ماده ۴۹ قانون کار هستند. در زیر متن ماده ۴۸ قانون کار را قرار داده ایم:

همچنین متن ماده ۴۹ قانون کار به قرار زیر است:

همچنین در آیین نامه اجرایی تبصره ۱ ماده ۴۹ قانون کار مصوب سال ۱۳۸۹ که متن آن در صفحه آیین نامه اجرایی طرح طبقه بندی مشاغل بیدبرگ قرار داده شده است، نحوه اجرای طرح طبقه بندی مشاغل تشریح شده است.

به صورت کلی کارگاه های زیر مشمول اجرای طرح طبقه بندی مشاغل هستند:

1. کارگاه های غیر پیمانکاری با حداقل ۵۰ نفر کارگر
2. برخی از کارگاه های پیمانکاری: برخی از شرکت های پیمانکاری طبق ضوابط مربوطه مشمول اجرای طرح طبقه مشاغل هستند: در کارگاه های پیمانکاری حتی ممکن است که کارگاه های زیر ۵۰ نفر پرسنل نیز مشمول طرح طبقه بندی مشاغل شوند.

طبق دستورالعمل شمول طرح طبقه بندی مشاغل کارگاه های بالای ۵۰ نفر کارگر از تاریخ ۱۳۷۵/۰۴/۰۱ به بعد، کارفرمایان کارگاه های غیر پیمانکاری که ۵۰ نفر یا بیشتر پرسنل دارند، مشمول طرح طبقه بندی مشاغل هستند.

ملاک تعیین حد نصاب کارگاه های غیر پیمانکاری مشمول اجرای طرح طبقه بندی مشاغل، تعداد حداقل ۵۰ نفر کارگر از: مجموع کارگران مشمول قانون کار اعم از دائم و موقت است. برای احراز حد نصاب نیز میانگین تعداد کارگران در سه ماه قبل، بر اساس لیست بیمه یا لیست مالیات حقوق، هر کدام که بیشتر باشد، ملاک قرار می گیرد. در نتیجه تاریخ مشمول شدن کارگاه ها در طرح طبقه بندی مشاغل دقیقا زمانی است که میانگین تعداد پرسنل کارگاه در سه ماه گذشته به ۵۰ نفر یا بیشتر رسیده باشد.

نکته مهم دیگر این است که بعد از مشمول شدن، کاهش تعداد کارگران در یک کارگاه باعث خروج کارگاه از شمول طرح طبقه بندی مشاغل نمی شود.

کارگاه های کمتر از ۵۰ نفر نیز می توانند به صورت اختیاری و داوطلبانه با رعایت مقررات مربوط، طرح طبقه بندی مشاغل داشته باشند؛ اما بحث «اجباری بودن» اجرای طرح با «امکان اجرای طرح» متفاوت است.

طبق تبصره ۳ دستورالعمل شمول طرح طبقه بندی مشاغل کارگاه های بالای ۵۰ نفر کارگر، کارفرمایان کارگاه هایی که کارگاه آن ها به حد نصاب مشمولیت طرح طبقه بندی مشاغل رسیده است، موظف هستند که ظرف مدت یکسال از تاریخ مشمول شدن کارگاه در طرح طبقه بندی مشاغل، طرح طبقه‌بندی مشاغل کارگاه خود را بر اساس ضوابط، دستورالعمل‌ ها و مقررات مربوط تهیه و به تایید وزارت کار و امور اجتماعی برسانند. سپس پس از تایید طرح طبقه بندی مشاغل توسط وزارت کار، آن را در کارگاه خود به اجرا درآورند.

طرح طبقه بندی مشاغل برای کارگاه هایی که طبق مقررات مربوطه مشمول اجرای آن هستند، یک تکلیف قانونی است. ماده ۴۸ قانون کار، نظام ارزیابی و طبقه بندی مشاغل را پیش بینی کرده و ماده ۴۹ قانون کار، کارفرمایان مشمول را مکلف به تهیه و اجرای طرح پس از تایید اداره کار، کرده است.

عدم اجرای طرح طبقه بندی مشاغل می تواند اشکال مختلفی داشته باشد. در صفحه عدم اجرای طرح طبقه بندی مشاغل بیدبرگ انواع حالاتی که در آن طرح طبقه بندی مشاغل اجرا نشده است را قرار داده ایم.

طبق ماده ۵۰ قانون کار، اگر کارگاهی مشمول اجرای طرح طبقه بندی مشاغل است، اما کارفرما طرح طبقه بندی مشاغل را به کل اجرا نمی کند یا آن را به درستی اجرا نمی کند، در این حالت کارفرما متحمل جریمه خواهد شد. انواع عواقب و جریمه های عدم اجرای طرح طبقه بندی مشاغل را در صفحه عواقب عدم اجرای طرح طبقه بندی مشاغل بیدبرگ، قرار داده ایم.

در طرح طبقه بندی مشاغل آیتم های مختلفی در حکم کارگزینی و فیش حقوقی وجود دارد. در زیر مهم ترین آیتم های طرح طبقه بندی مشاغل را قرار داده ایم:

• مزد گروه
• مزد رتبه
• مزد شغل
• مزد مبنا
• مزد سنوات
• تفاوت تطبیق
• مابه التفاوت مزد

برای محاسبه حقوق در طرح طبقه بندی مشاغل، ابتدا عنوان شغلی و شرح شغل مشخص می شود تا وظایف، مسئولیت ها و شرایط مختص به آن شغل، مشخص شود. سپس شغل مورد نظر بر اساس عوامل تعیین شده، ارزیابی و برای آن امتیاز تعیین می شود. بر اساس امتیاز به دست آمده، شغل در یک گروه شغلی قرار می گیرد و مزد گروه بر اساس گروه شغلی تعیین شده مشخص می شود.. سپس مزد مبنا هم از حاصل جمع مزد شغل (مزد گروه) و مزد سنوات به دست می آید.

برای آشنایی با تعریف هر یک از آیتم های طرح طبقه بندی مشاغل به صفحه اصطلاحات حقوق و دستمزد بیدبرگ مراجعه کنید.

عنوان شغلی نامی است که برای یک شغل در طرح طبقه بندی مشاغل تعیین می شود. عنوان شغلی باید بیانگر شغل واقعی کارگر و متناسب با وظایفی باشد که کارگر انجام می دهد (نه صرفا عنوان شغلی قید شده در قرارداد کار).

برای مثال اگر پرسنلی در قرارداد کار با عنوان «حسابدار» در یک کارگاه استخدام شده باشد، اما در عمل کدنویسی و طراحی و توسعه نرم افزار را انجام دهد، شغل او در طرح طبقه بندی بر اساس وظایف یک برنامه نویس ارزیابی می شود (نه صرفا عنوان «حسابدار» درج شده در قرارداد کار).

در طرح طبقه بندی مشاغل، صرف انتخاب یک عنوان شغلی برای کارگر کافی نیست؛ بلکه شرح وظایف و شرایط احراز آن شغل عنوان نیز باید مشخص شود.

گروه شغلی جایگاهی است که پس از ارزیابی و ارزش گذاری به یک شغل مشخص، تخصیص داده می شود. عواملی مانند میزان مهارت مورد نیاز، مسئولیت ها، میزان سختی کار و ... بر تعیین گروه شغلی تخصیص یافته به یک شغل موثر هستند.

گروه های شغلی برای هر کارگاه به صورت اختصاصی تعیین می شوند، اما به طور کلی گروه های شغلی شامل گروه های شغلی بیست گانه (گروه شغلی ۱ الی ۲۰) هستند. در طرح طبقه بندی مشاغل، پس از ارزیابی شغل، به هر شغلی با توجه به ارزش آن، یک امتیازی تعلق می گیرد. هر عنوان شغلی که دارای امتیاز بیشتری باشد شماره گروه شغلی اش بالاتر بوده و دارای مزد بالاتری است.

به عبارتی دیگر گروه شغلی بالاتر یک شغل، نشان دهنده ارزش بالاتر، امتیاز بالاتر و مزد بیشتر است. برای مثال اگر به شغل حسابدار، گروه شغلی ۳ و به شغل برنامه نویس گروه شغلی ۷ تعلق گرفته باشد، یعنی شغل برنامه نویس نسبت به شغل حسابداری دارای ارزش و امتیاز بیشتری بوده و مزد بیشتری نیز به آن تعلق می گیرد.

توجه کنید که گروه شغلی را نباید با سابقه کار اشتباه گرفت. سابقه کار پرسنل در کارگاه ها می تواند باعث افزایش مزد سنوات (پایه سنوات) شود. اما افزایش سابقه کار در یک کارگاه به خودی خود باعث بالا رفتن گروه شغلی پرسنل نمی شود.

برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه به صفحه گروه شغلی بیدبرگ مراجعه کنید.

همانطور که در بالا ذکر کردیم، در طرح طبقه بندی مشاغل به هر شغل، یک گروه شغلی تعلق می گیرد. مشاغلی که در یک گروه شغلی یکسان قرار گرفته اند، دارای مزد روزانه یکسان هستند که به آن، مزد گروه یا مزد شغل گفته می شود.

مزد گروه یا مزد شغل در کارگاه های مشمول طبقه بندی مشاغل، بر اساس جدول مزد گروه های بیست گانه طرح طبقه بندی مشاغل تعیین می شود. برای مثال مزد گروه برای گروه ۴ طبق جدول مزد طرح طبقه بندی مشاغل سال ۱۴۰۵: مبلغ ۵,۵۶۹,۳۳۰ ریال برای هر روز کارکرد است. در نتیجه در سال ۱۴۰۵ هر شغلی که در گروه شغلی ۴ قرار گرفته باشد، دارای مزد گروه ۵,۵۶۹,۳۳۰ ریال است.

توجه کنید که مزد گروه را نباید با کل دریافتی ماهانه کارگر یکی دانست. حقوق و مزایای کارگر علاوه بر مزد گروه که تنها معادل دستمزد روزانه کارگر است، شامل اقلام دیگری مانند مزد سنوات، حق مسکن، بن کارگری، حق اولاد، اضافه کاری و ... نیز می شود.

مزد سنوات (یا همان پایه سنوات) در طرح طبقه بندی مشاغل مبلغی است که بابت سابقه کار کارگر در کارگاه و طبق گروه شغلی به مزد مبنای کارگر اضافه می‌ شود. نام دیگر پایه سنوات در طرح طبقه بندی مشاغل، مزد سنوات نیز است.

هر چقدر که تعداد سال های سابقه کار کارگران در کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل بیشتر باشد، مبلغ مزد سنوات آن ها نیز بیشتر می شود. مزد سنوات همراه با مزد گروه، مزد مبنا را تشکیل می‌ دهند.

دقت کنید که مزد سنوات با پایه سنوات کارگران کارگاه‌ های فاقد طرح طبقه بندی مشاغل متفاوت است و نباید با هم اشتباه گرفته شوند. در محاسبه پایه سنوات در کارگاه های فاقد طرح طبقه بندی مشاغل، فقط سابقه کار در نظر گرفته می شود ولی در محاسبه مزد سنوات در کارگاه های طبقه بندی مشاغل شده علاوه بر سابقه کار، گروه پرسنل نیز در نظر گرفته می شود.

مزد مبنا در کارگاه هایی که طرح طبقه بندی مشاغل به اجرا درآمده است، طبق تبصره ۲ ماده ۳۶ قانون کار، شامل مزد گروه (مزد شغل) و مزد سنوات (پایه سنوات) است. در نتیجه فرمول مزد مبنا در طرح طبقه بندی مشاغل به صورت زیر است:

مزد سنوات + مزد گروه = مزد مبنا

توجه کنید که طبق تبصره ۳ ماده ۳۶ قانون کار، مزایای رفاهی و انگیزه ای از قبیل حق مسکن، بن کارگری، حق تاهل، پاداش افزایش تولید و ... جزء مزد مبنا محسوب نمی شوند.

همچنین در نظر داشته باشید که مزد مبنا مختص به کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل است و معادل مزد مبنا در کارگاه های فاقد طرح طبقه بندی مشاغل مزد ثابت است که شامل مزد شغل، پایه سنوات و مزایای به تبع شغل است.

مزد شغل یا همان مزد گروه، مزد روزانه شغلی است که طبق جدول مزد گروه های بیست گانه طرح طبقه بندی مشاغل و بر اساس گروه شغلی، به یک شغل مشخص تخصیص پیدا می یابد.

اما توجه کنید که مزد شغل یا همان مزد گروه یکی از اقلام مزد مبنا محسوب می شود. در واقع مزد مبنا شامل مزد شغل (مزد گروه) و مزد سنوات می شود.

فرض کنیم شغل الف در گروه شغلی ۵ قرار دارد. طبق جدول مزد گروه های بیست گانه طرح طبقه بندی مشاغل سال ۱۴۰۵، مزد گروه شغلی ۵ معادل روزانه ۵,۵۸۱,۵۴۳ ریال و مزد سنوات روزانه گروه شغلی ۵ معادل ۱۶۷,۴۶۷ ریال است. در نتیجه مزد مبنای شغل الف برابر است با ۵,۷۴۹,۰۱۰ ریال. زیرا:

۵,۷۴۹,۰۱۰ = ۱۶۷,۴۶۷ + ۵,۵۸۱,۵۴۳ = مزد سنوات + مزد شغل (مزد گروه) = مزد مبنا

حق جذب در کارگاه های فاقد طرح طبقه بندی مشاغل به عنوان مزایای به تبع شغل جزء مزد ثابت است. اما بالعکس طبق دستورالعمل شماره ۲۰ روابط کار، حق جذب (فوق العاده بازار کار) در کارگاه های داری طرح طبقه بندی مشاغل، جزء مزد مبنا نیست. از اینرو فوق العاده بازار کار (حق جذب) در کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل در محاسبه مزایای تبعی مزد مانند: حق سنوات، عیدی، اضافه کاری و … در نظر گرفته نمی شود و شامل ضریب افزایش سالانه نیز نمی شود.

مدرک تحصیلی جزء عواملی است که بر روی امتیاز شغل در طرح طبقه بندی مشاغل موثر است. تاثیر مدرک تحصیلی در حقوق کارگران شاغل در کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل به صورت غیر مستقیم است. زیرا برخی از شغل ها در طرح طبقه بندی مشاغل برای احراز، نیاز به حداقل مدارک تحصیلی معینی دارند. اما توجه کنید که مدرک تحصیلی فقط یکی از شرایط احراز شغل در کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل است.

در جدول طبقه‌بندی مشاغل بر اساس مدرک تحصیلی ۱۴۰۵، امتیاز تحصیلات مورد نیاز هر شغل از پایان دوره ابتدایی تا دکترای تخصصی درج شده است. داشتن مدرک تحصیلی بالاتر از مدرک مورد نیاز شغل، به‌ تنهایی موجب افزایش گروه شغلی یا مزد شغل کارگر نمی‌ شود. مگر اینکه مدرک بالاتر در شرایط احراز شغل و طرح طبقه‌ بندی مشاغل کارگاه پیش‌ بینی شده باشد.

در زیر جدول طبقه بندی مشاغل بر اساس مدرک تحصیلی سال ۱۴۰۵ قرار داده شده است:

کتابچه چکیده طرح طبقه بندی و ارزیابی مشاغل که در بهار سال ۱۴۰۰ توسط معاونت منابع انسانی دفتر سازماندهی و طبقه بندی مشاغل وزارت نیرو تدوین شده است، برای آشنایی با مفاهیم و مبانی طرح طبقه بندی مشاغل مناسب است. این کتابچه موضوعاتی مانند: تعاریف در طرح طبقه بندی مشاغل، ارزیابی مشاغل، ارتقای گروه شغلی، تنزل گروه، مشمولین طرح طبقه بندی مشاغل و ... را به صورت فشرده ارائه می کند و می تواند برای آشنایی اولیه با ساختار و نحوه اجرای طرح مورد استفاده قرار گیرد.

در زیر می توانید کتابچه رسمی طرح طبقه بندی و ارزیابی مشاغل که در بهار سال ۱۴۰۰، توسط معاونت معاونت منابع انسانی دفتر سازماندهی و طبقه بندی مشاغل وزارت نیرو تدوین شده است را دانلود نمایید:

آیین نامه اجرایی تبصره ۱ ماده ۴۹ قانون کار مصوب ۱۳۸۹ که به اختصار به آن آیین نامه اجرایی طرح طبقه بندی مشاغل می گویند، ضوابط مربوط به نحوه شمول کارگاه ها در طرح طبقه بندی مشاغل، نحوه تهیه و اجرای طرح طبقه بندی مشاغل و نحوه محاسبه مابه التفاوت ناشی از اجرای طرح را مشخص می کند. آیین نامه اجرایی طرح طبقه بندی مشاغل، اجزای طرح طبقه بندی، از جمله عنوان شغلی، شرح وظایف، شرایط احراز، جدول امتیازات شغلی، جدول مزد و دستورالعمل اجرایی طرح را تعیین کرده است. این آیین نامه در ۱۱ ماده و ۱۳ تبصره تصویب شده و جایگزین آیین نامه مصوب سال ۱۳۷۱ شده است.

همچنین از طریق دکمه زیر می توانید، متن آیین نامه اجرایی تبصره ۱ ماده ۴۹ قانون کار، مصوب ۱۳۸۹ را مشاهده کنید.