اصطلاحات حقوق و دستمزد در فیش حقوقی و حکم کارگزینی

در این صفحه بیدبرگ قصد داریم به تعریف اصطلاحات رایج حقوق و دستمزد در قانون کار و طرح طبقه بندی مشاغل بپردازیم.

• مزد روزانه: مبلغی است که در بخشنامه حقوق هر سال برای دستمزد روزانه کارگر در نظر گرفته می شود.
• مزد یا مزد شغل: مزد یا مزد شغل عبارت است از وجه نقد یا وجه غیر نقدی که در مقابل کار، به کارگر پرداخت می شود.
• حقوق: مبلغی است که به صورت ماهیانه در مقابل انجام کار به کارگر پرداخت می شود.
• مزد ثابت: عبارت است از مجموع مزد شغل، پایه سنوات و مزایای به تبع شغل.
• حقوق پایه (پایه حقوق): اصطلاح حقوق پایه یا پایه حقوق در قانون کار به آن اشاره نشده است، ولی حقوق پایه همان مزد ثابت است یعنی: حقوق پایه مجموع مزد شغل، پایه سنوات و مزایای به تبع شغل است.
• پایه سنوات: مبلغی است که به مزد کارگرانی که حداقل یکسال سابقه کار در همان کارگاه داشته باشند، اضافه می شود.
• حق سنوات (مزایای پایان کار): مبلغی است که در زمان قطع همکاری با کارگر، به میزان مدت زمان اشتغال در آن کارگاه، کارفرما به کارگر پرداخت می کند. حق سنوات بر مبنای آخرین مزد پرداخت شده به کارگر، محاسبه می شود (نه حق السعی). مبلغ حق سنوات برای هر سال، معادل کارکرد کارگر در همان کارگاه، معادل آخرین مزد ثابت کارگر است. برای کارکرد کمتر از یک سال نیز حق سنوات به نسبت مدت کارکرد محاسبه می شود.
• عیدی (مزایای پایان سال): عیدی مبلغی است که در انتهای هر سال (یا در زمان قطع همکاری) به میزان مدت زمان اشتغال در آن کارگاه، به کارگر پرداخت می شود. مبلغ عیدی بر مبنای آخرین مزد کارگر محاسبه می شود (نه حق السعی). مبلغ عیدی برای یک سال کامل، معادل ۶۰ روز آخرین مزد ثابت کارگر است، مشروط بر اینکه از معادل ۹۰ روز حداقل مزد روزانه بیشتر نشود. برای کارکرد کمتر از یک سال نیز عیدی به نسبت مدت کارکرد محاسبه می شود.
• حق السعی: عبارت است از کلیه وجوه نقدی یا غیر نقدی که کارگر در مقابل انجام کار به موجب قرارداد کار یا عرف دریافت می‌ نماید. حق السعی شامل مزد ثابت، مزایای رفاهی و انگیزشی (مزایای به تبع شاغل) و مزایای به تبع مزد می شود.
• مزایای رفاهی و انگیزشی: شامل مزایای نقدی و غیر نقدی است که جدا از مزد ثابت به کارگران تعلق می گیرد. مزایای رفاهی و انگیزشی نقدی شامل حق مسکن (شهریه مسکن)، حق اولاد و حق تاهل، بن کارگری (و بن خواربار) و ... می شود. مزایای رفاهی و انگیزشی غیر نقدی نیز شامل غذای سازمانی، سرویس ایاب و ذهاب، باشگاه ورزشی و ... است. اقلام مزایای رفاهی و انگیزشی، معادل اقلام مزایای به تبع شاغل است.
• مزایای به تبع شغل: مزایایی است که به دلیل شرایط خاص شغل، به کارگر تعلق می گیرد. مزایای به تبع شغل عبارت اند از: فوق العاده سختی کار، بدی آب و هوا، حق جذب و ... .
• مزایای به تبع شاغل: مزایای به تبع شاغل، مختص به شغل نیست و به همه کارگران با شغل ها و وظایف مختلف تعلق می گیرد. انواع مزایای به تبع شاغل عبارت اند از: حق اولاد، حق مسکن، بن کارگری، حق ایاب و ذهاب و ...
• مزایای به تبع مزد (فوق العاده ها): مزایایی است که مبلغ آن ها از مبلغ مزد (میزان کارکرد کارگر) به دست می آید. در نتیجه هر چقدر مزد یا ساعات کارکرد کارگر بیشتر باشد، مبلغ مزایای به تبع مزد نیز بیشتر می شود و بالعکس. مانند: اضافه کاری، نوبت کاری، شب کاری، جمعه کاری و...
• حق جذب: مبلغی است که برای جذب و حفظ نیروی کار در مشاغلی که با کمبود نیروی تخصصی یا شرایط خاص بازار کار مواجه هستند، به کارگر پرداخت می شود. حق جذب در کارگاه های فاقد طرح طبقه بندی مشاغل، از مزایای به تبع شغل و جزو مزد ثابت محسوب می شود. در کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل، حق جذب یا فوق العاده بازار کار جزو مزد مبنا محسوب نمی شود.
• اضافه کاری: عبارت است از کاری که کارگر علاوه بر ساعات کار موظفی انجام می دهد و بابت هر ساعت اضافه کاری، ۴۰ درصد بیشتر از مزد هر ساعت کار موظفی دریافت می کند. انجام اضافه کاری در شرایط عادی با موافقت کارگر و کارفرما امکان پذیر است.
• شب کاری: عبارت است از کاری که در فاصله ساعت ۲۲ تا ۶ صبح انجام می شود. کارگر غیرنوبت کار بابت هر ساعت شب کاری، ۳۵ درصد اضافه بر مزد هر ساعت کار عادی دریافت می کند.
• نوبت کاری: به کاری گفته می شود که ساعات کار کارگر در طول ماه گردش داشته باشد، به نحوی که نوبت های کاری او در صبح، عصر یا شب واقع شود. کارگر نوبت کار متناسب با نوع نوبت کاری، فوق العاده نوبت کاری دریافت می کند.
• کارمزد: مزدی است که میزان آن بر اساس میزان انجام کار یا محصول تولید شده تعیین می شود. در کارمزد، مبلغ دریافتی کارگر به مقدار کاری که انجام داده یا محصولی که تولید کرده است، وابسته است.
• پورسانت: مبلغی است که در ازای فروش به کارگر پرداخت می شود و معمولا به صورت درصدی از مبلغ فروش، تعیین می شود. از آنجا که پورسانت در قانون کار ذکر نشده است. بنابراین پورسانت، نوعی کارمزد در نظر گرفته می شود.
• پاداش افزایش تولید: مبلغی است که به منظور افزایش تولید و بهره وری کارگران و بر اساس آیین نامه اجرایی ماده ۴۷ قانون کار به کارگران پرداخت می شود. پاداش افزایش تولید جزو مزد ثابت و مزد مبنا محسوب نمی شود و جزء مزایای به تبع شاغل است.

• گروه شغلی: گروه ۱ تا ۲۰، جایگاه یک شغل در ساختار مزدی طرح طبقه بندی مشاغل که بر اساس ارزش و امتیاز حاصل از ارزیابی آن شغل تعیین می شود. به عبارت دیگر نتیجه ارزیابی شغل تعیین می کند که آن شغل در کدام گروه شغلی قرار گیرد. هر چه گروه شغلی بالاتر باشد، به این معناست که آن گروه شغلی، دارای ارزش بیشتری است. معمولا در طرح های طبقه بندی مشاغل کارگاه ها، گروه های شغلی به صورت گروه های بیست گانه، تنظیم می شوند، البته هر کارگاه لزوما همه گروه ها را ندارد و گروه های مورد استفاده تابع طرح مصوب همان کارگاه است.
• رتبه: سطح پیشرفت فرد در هر گروه شغلی (رتبه ۱، رتبه ۲،‌ رتبه ۳)
• مزد گروه یا مزد شغل: مبلغ مزدی است که برای هر گروه شغلی در جدول مزد طرح طبقه بندی مشاغل تعیین می شود.
• مزد سنوات یا مزد پایه: مزد سنوات یا پایه سنوات مبلغی است که به موجب مصوبات مزدی شورای عالی کار، با توجه به سابقه کار و گروه شغلی، به کارگران تعلق می گیرد.
• مزد مبنا: در کارگاه های دارای طرح طبقه بندی مشاغل، از مجموع مزد گروه و مزد پایه تشکیل می شود.
• فوق العاده بازار کار (حق جذب): در مشاغلی که نیروی متخصص با کمبود مواجه است، کارفرمایان کارگاه هایی که دارای طرح طبقه بندی مشاغل هستند، می توانند مجوز حق جذب را برای آن مشاغل اخذ کنند. حق جذب در طرح طبقه بندی مشاغل نباید بیشتر از دو برابر مزد گروه باشد. در طرح طبقه بندی مشاغل حق جذب جزء مزد مبنا نیست.
• مابه التفاوت مزد: مبلغ افزایش یافته مزد کارکنان بعد از اجرای طرح نسبت به مزد آن ها قبل از اجرای طرح است.
• تفاوت تطبیق: مبلغی است که در اثر اجرای طرح، مزد برخی کارکنان نسبت به قبل از اجرای طرح کاهش پیدا می کند.