ترک کار: قوانین، عواقب و نحوه اعلام

در اینجا ضمن بررسی قانون ترک کار و تفاوت آن با غیبت و استعفا، نحوه اعلام ترک کار به تامین اجتماعی، اداره کار و اداره مالیات را تشریح شده است. همچنین به عواقب و جریمه ترک کار کارگران و شرایط بازگشت به کار بعد از ترک کار پرداخته شده است.

لغت ترک کار در بیمه تامین اجتماعی به هر نوع اتمام یا قطع همکاری کارگر و کارفرما اطلاق می شود. ترک کار به دلایل مختلف می تواند باشد:

1. پایان قرارداد کار
2. عدم نیاز و اخراج
3. استعفا
4. غیبت بیمه شده
5. بازنشستگی بیمه شده
6. از کار افتادگی بیمه شده
7. فوت بیمه شده

توجه داشته باشید که ترک کار به این معنی نیست که کارگر خودش به اختیار خود محل کار را ترک کرده است، بلکه در صورتی که عدم نیاز کارگر اعلام شده باشد و کارگر اخراج شده باشد نیز در واقع ترک کار کارگر رخ داده است.

در قانون تامین اجتماعی ترک کار به معنی اتمام همکاری و پایان حضور کارگر در کارگاه می باشد. تا زمانی که کارگر در کارگاه مشغول به کار است از مزایای بیمه تامین اجتماعی برخوردار است و کارفرما مکلف است حق بیمه وی را پرداخت کند. از منظر این قانون به هر روشی که همکاری کارگر و کارفرما پایان یافته باشد، ترک کار صورت گرفته و باید این موضوع از طریق لیست بیمه به اطلاع سازمان تامین اجتماعی برسد.

تفاوت غیبت با ترک کار در این است که در غیبت، کارگر بدون اطلاع به کارفرما در محل کار خود حاضر نمی شود، ولی در ترک کار، کارگر و کارفرما روز مشخصی را به عنوان آخرین روز همکاری در نظر می گیرند که به آن روز، تاریخ ترک کار گفته می شود.

تفاوت دیگر غیبت و ترک کار در این است که در ترک کار، قصد کارگر یا کارفرما بر این است که قرارداد کار فسخ گردد، ولی در غیبت ممکن است کارگر به دلایل مختلف از جمله: حادثه، مشکلی برای وی به وجود آمده باشد و نتواند به کارفرما این موضوع را اطلاع دهد و از کار خود غیبت کرده باشد. به عنوان مثال: کارگری ممکن است ده روز یا بیشتر در محل کار حضور پیدا نکند، ولی قصد فسخ یکجانبه قرارداد کار را نداشته باشد، که در این حالت غیبت محسوب می شود.

بعد از مشخص شدن تاریخ ترک کار، کارفرما می بایست این موضوع را به سازمان تامین اجتماعی، اداره مالیات و اداره کار اطلاع دهد. در ادامه نحوه اعلام ترک کار به هر یک از این ادارات و هدف از این اعلام را تشریح کرده ایم.

در صورتی که کارفرما نگرانی بابت شکایت کارگر بابت اخراج و بازگشت به کار کارگر را دارد، می تواند طی نامه ای ترک کار کارگر را به اطلاع اداره کار برساند. با توجه به اینکه استعفا و قرارداد کار بصورت کتبی می باشد، به عنوان یک سند رسمی دارای اعتبار است، لذا با اتمام همکاری در صورت استعفا یا پایان قرارداد، الزامی به ثبت آن در اداره کار نمی باشد. اما در صورتی که کارگر بدون اطلاع و هماهنگی قبلی غیبت کرده و به محل کار مراجعه نکند، کارفرما می باست غیبت کارگر را طی نامه کتبی به اداره کار محل کارگاه اعلام نماید.

در زیر یک نمونه متن نامه اعلام غیبت به اداره کار آورده شده است:

کارفرما می تواند از طریق لیست بیمه نسبت به اعلام ترک کار کارگر به تامین اجتماعی اقدام کند. در واقع سایت اعلام ترک کار همان سامانه eservices.tamin.ir تامین اجتماعی می باشد. برای کسب راهنمایی در زمینه اعلام ترک کار در لیست بیمه بر روی دکمه زیر کلیک کنید:

در صورت عدم اعلام ترک کار در لیست بیمه توسط کارفرما، تامین اجتماعی نسبت به صدور ابلاغیه بدهی برای ماه های بعدی که هنوز ترک کار به تامین اجتماعی اعلام نشده است می کند.

در سامانه جدید مالیات حقوق در فهرست حقوق هر ماه، تاریخ پایان کار در عملیات هر شخص وجود ندارد. بنابراین باتوجه به تغییرات سامانه مالیات حقوق در سال 1403 سوالی که مطرح می شود این است که تاریخ پایان کار پرسنل در لیست مالیات حقوق به چه صورت ثبت شود؟ 

فرایند اعلام ترک کار در سایت مالیات به این صورت می باشد:

1. از بخش حقوق بگیران وارد فهرست حقوق بگیران شوید. در فهرست حقوق بگیران لیست پرسنل را مشاهده می کنید. 
2. در سطر مربوط به پرسنل مورد نظر که قصد اعلام ترک کار دارید، بر روی "عملیات" کلیک کنید. 
3. در پنحره ای که باز میشود تاریخ را ثبت کنید و بر روی ثبت پایان کار کلیک کنید.

بعد از ثبت ترک کار پرسنل نیز، در هنگام ارسال لیست مالیات حقوق ماهانه دیگر نیاز نیست نام پرسنل به اداره مالیات اعلام شود.

همانطور که مطرح شد ترک کار کارگر به تامین اجتماعی، اداره کار و مالیات اعلام می شود. مهلت اعلام ترک کار به تامین اجتماعی حداکثر تا پایان ماه بعد از ترک کار میباشد. یعنی اگر کارگری ترک کار کند،‌ کارفرما باید در اولین لیست بیمه ارسالی این موضوع را به اطلاع تامین اجتماعی برساند. از آنجایی که که مهلت ارسال لیست بیمه حداکثر تا پایان ماه بعد می باشد، بنابراین مهلت اعلام ترک کار به تامین اجتماعی حداکثر تا پایان ماه بعد می باشد. بر همین اساس مهلت اعلام ترک کار به اداره مالیات نیز همزمان با ارسال لیست مالیات حقوق می باشد.

اعلام ترک کار به اداره کار برای کارفرما مهلت مشخصی ندارد. اما از آنجایی که معمولا مهلت شکایت کارگر بابت اخراج و درخواست بازگشت به کار، حداکثر یک ماه است، بهتر است هرچه سریعتر نسبت به اعلام ترک کار کارگر به اداره کار اقدام کنید تا در هیات تشخیص اداره کار، مستندات شما برای اثبات ترک کار کارگر کامل تر باشد.

تا پیش از سال ۱۳۹۰عدم تعریف ترک کار در قانون کار به عنوان یکی از ضعف های این قانون باعث اختلاف نظر بین مراجع حل اختلاف بود. در نتیجه وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با صدور دستورالعمل شماره ۱۷ روابط کار مورخ ۱۳۹۰/۳/۱۶ سعی کرد از اختلاف نظر مراجع حل اختلاف کار در زمینه ترک کار کارگر جلوگیری نماید. البته بند های ۴ و ۵ این دستورالعمل توسط رای شماره ۱۳۴۷، ۱۳۴۸ و ۱۳۴۹ مورخ ۱۳۹۵/۱۲/۱۷ هیات عمومی دیوان عدالت اداری باطل شده است. در این رای دیوان عدالت اداری آمده است:

طبق این رای دیوان عدالت اداری، در صورت ترک کار کارگر همچنان به وی سنوات تعلق می گیرد. بنابراین کارفرما مکلف است در زمان تسویه حساب کارگر علاوه بر سایر مزایای تسویه نشده از قبیل: عیدی و پاداش، مانده مرخصی، حقوق معوق و ... ، به نسبت هر سال کار یک ماه حق سنوات به عنوان مزایای پایان خدمت به کارگر پرداخت کند.

همانطور که گفته شد، در صورتی که اتمام همکاری کارگر و کارفرما بدون اطلاع کارگر به کارفرما باشد به آن غیبت گفته می شود. اما در صورتی که تاریخ پایان همکاری مشخص باشد، به آن ترک کار گفته می شود. ( به عنوان مثال: در اخراج کارگر تاریخ پایان همکاری روز اخراج گفته می شود که در بیمه تامین اجتماعی به آن روز، روز ترک کار گفته می شود)

اگر کارگری قصد فسخ قرارداد کار به دلایلی مانند تغییر شغل داشته باشد، باید با اطلاع دادن به کارفرما این امکان را فراهم کند تا کارفرما بتواند شخص دیگری را جایگزین نماید. یعنی کارگر نباید بدون اطلاع کار خود، غیبت کند و محل کار را ترک کند. طبق تبصره ماده ۲۱ قانون کار کارگر مکلف است ضمن اعلام استعفا به کارفرما، ۱۵ روز به کار خود ادامه دهد. در غیر اینصورت غیبت توسط کارگر باعث می شود کارگر از برخی مزایا و حمایت های قانونی محروم شود. در صورت غیبت یا استعفای کارگر، از آنجا که بیکار شدن توسط کارگر ارادی بوده است، دیگر امکان استفاده از بیمه بیکاری برای کارگر وجود ندارد.

توجه داشنه باشید که کارگر به هر صورتی قطع همکاری کند و ترک کار وی در لیست بیمه ثبت شود، سایر مزایا نظیر: عیدی، سنوات، بازخرید مرخصی باقیمانده به وی تعلق خواهد گرفت.

البته اگر قطع همکاری کارگر بدون اطلاع به کارفرما باشد، و کارفرما بابت غیبت کارگر متحمل ضرر و خسارت شود، می تواند بعد از پیگیری این موضوع در مراجع قضایی و اثبات ادعای خود نسبت به دریافت خسارت از کارگر اقدام کند.

اگر قطع همکاری کارگر بدون اطلاع به کارفرما باشد، و کارفرما بابت غیبت کارگر متحمل ضرر و خسارت شود، می تواند بعد از پیگیری این موضوع در مراجع قضایی و اثبات ادعای خود نسبت به دریافت خسارت از کارگر اقدام کند.

اما اگر روز آخر همکاری کارگر و کارفرما به روش های مختلف (اخراج، استعفا، بازنشستگی و...) مشخص باشد، خسارتی متوجه کارگر نیست.

در صورتی که عدم حضور کارگر و غیبت غیرمو جه وی باعث بروز خسارت به کارفرما شود، کارفرما می تواند نسبت به شکایت کارفرما از کارگر در دادگاه قابل پیگیری می باشد. لازم به توضیح است که در این حالت نباید شکایت صراحتا با موضوع ترک کار یا غیبت صورت پذیرد، چرا که صرف موضوع ترک کار یا غیب در حوزه اختلافات کارگری و کارفرمایی می باشد و در صلاحیت مراجع حل اختلاف اداره کار است. بنابراین در این حالت شکایت از کارگر توسط کارفرما در دادگاه می بایست با موضوع مطالبه خسارت وارده بابت فسخ یکجانبه قرارداد توسط کارگر باشد.

چنانچه غیبت و فسخ یکجانبه قرارداد کار به صورت مستقیم خساراتی از قبیل: توقف تولید به کارفرما وارد کند، این خسارت قابل طرح و بررسی در مراجع قضایی خواهد بود. البته برای اینکه رای به محکومیت کارگر صادر شود، باید در وهله اول بروز خسارت اثبات شود و سپس غیبت کارگر اثبات شده و در نهایت میزان تاثیر غیبت کارگر در خسارت مورد ادعا تعیین شود. این فرآیند زمان بر است و قطعی نمی باشد.

بر اساس ماده ۲۱ قانون کار یکی از راه های خاتمه قرارداد کار، پایان مدت قرارداد در قراردادهای کار با مدت موقت و عدم تجدید صریح یا ضمنی آن می باشد. بنابراین پس از پایان قرارداد کار، هیچ منعی برای قطع همکاری وجود نخواهد داشت و کارفرما می بایست نسبت به تسویه حساب با کارگر اقدام کند. مگر اینکه با توافق کارگر نسبت به تمدید قرارداد به صورت کتبی و یا ضمنی، قرارداد ادامه پیدا کند.

گاهی اوقات پیش می آید که کارگر در خواست برگشت به کار بعد از قطع همکاری و ترک کار را دارد. در این گونه مواقع اگر کارفرما با برگشت به کار کارگر موافق باشد، می بایست نکاتی را رعایت کند. اولین اقدامی که در این مورد باید انجام شود این است که دوباره نام کارگر را در لیست بیمه اعلام نماید تا به عنوان بیمه شده در کارگاه فعال گردد. در غیر اینصورت کارفرما مشمول جریمه بیمه تامین اجتماعی خواهد شد. علاوه بر این اگر بعد از ترک کار مراحل تسویه حساب و فسخ قرارداد کار انجام شده باشد، لازم است برای شروع مجدد همکاری، قرارداد کار تنظیم شود و حقوق و مزایا و شرایط همکاری در آن قید گردد.

اگر کارفرما بعد از غیبت کارگر، وی را اخراج کند و کارفرما قصد همکاری مجدد نداشته باشد،‌ در صورتی که کارگر قصد بازگشت به کار داشته باشد، تنها از طریق شکایت از کارفرما امکان پذیر می باشد. بر اساس بند ۲ دستورالعمل شماره ۱۷ روابط کار، اثبات غیبت با کارفرما است. بنابراین چنانچه کارگر بابت بازگشت به کار از کارفرما طرح شکایت کرده باشد، کارفرما در صورت ادعای غیبت باید بتواند با دلایل اثبات نماید که کارگر غیبت کرده است

در اینصورت اگر کارفرما نتواند اثبات کند که کارگر غیبت کرده است، رای اداره کار بازگشت به کار کارگر خواهد بود. بنابراین کارگر می تواند به کار قبلی خود و با همان حقوق و شرایط قبل برگردد.

اگر نمی دانید که کارفرما برای شما ترک کار رد کرده است و میخواهید از این موضوع اطلاع پیدا کنید،
ساده ترین راه این است که از طریق اطلاع رسانی پیامکی تامین اجتماعی از این موضوع با خبر شوید. هر ماه بعد از ارسال لیست بیمه و پرداخت حق بیمه مربوطه توسط کارفرما، تامین اجتماعی به کارگران پیامکی ارسال می کند که در آن تعداد روز کارکرد و دستمزد مشمول پرداخت حق بیمه را به وی اطلاع می دهد. همچنین برای اطلاع از ثبت ترک کار توسط کارفرما، می توانید برای مشاهده سوابق بیمه خود به سامانه eservices.tamin.ir تامین اجتماعی مراجعه نمایید.

بعد از ثبت ترک کار توسط کارفرما، پیامک زیر به بیمه شده توسط سازمان تامین اجتماعی ارسال می شود.

توجه داشته باشید که در بیمه تامین اجتماعی به هر نوع اتمام همکاری کارگر و کارفرما مانند: اتمام قرارداد کار، اخراج، استعفا، غیبت، بازنشستگی و... لغت ترک کار به کار گرفته می شود.

لذا بعد از قطع همکاری، کارفرما تاریخ قطع همکاری یا همان تاریخ ترک کار را در لیست بیمه به تامین اجتماعی اطلاع می دهد‌. تامین اجتماعی نیز طی پیامک فوق،‌ این موضوع را به بیمه شده اطلاع می دهد. در صورتی که واقعا دیگر با کارفرمای قبلی همکاری نمی کنید، نگرانی بابت این پیامک نیست و این پیامک یک نوع اطلاع رسانی اتوماتیک سازمان تامین اجتماعی به بیمه شده است. همچنین در صورتی که هم اکنون از بیمه بیکاری استفاده می کنید، جای نگرانی نیست و دریافت این پیامک مشکلی برای بیمه بیکاری شما ایجاد نمی کند. در واقع کارفرما، ترک کار شما را در لیست بیمه اعلام کرده است و شما این پیامک را دریافت کرده اید و مشکلی برای بیمه بیکاری شما ایجاد نمی شود.

اما در صورتی که همچنان در محل کار هستید، و کارفرما ترک کار شما را اعلام کرده است، یعنی کارفرما برای شما دیگر بیمه رد نمی کند. در صورتی که می خواهید به این موضوع اعتراض کنید، می بایست نسبت به اعتراض به بازرسی بیمه تامین اجتماعی اقدام کنید.

تا اینجا در مورد ترک کار برای دورانی غیر از بازنشستگی کارگر صحبت کردیم. با رسیدن سن کارگر به سن بازنشستگی تامین اجتماعی، وقتی کارگر (بیمه شده تامین اجتماعی) درخواست بازنشستگی را به سازمان تامین اجتماعی ارائه می کند،‌ سازمان تامین اجتماعی نسبت به بررسی درخواست بیمه شده اقدام می کند. در صورتی که بیمه شده مشمول بازنشستگی باشد، یک نامه فیزیکی رسمی به بیمه شده در مورد استعلام تاریخ ترک کار برای بیمه ارائه می کند تا به کارفرما تحویل دهد تا مشخص شود بیمه شده تا چه تاریخی مشغول به کار بوده است.

کارفرما باید به این نامه سازمان تامین اجتماعی، به صورت یک نامه رسمی پاسخ دهد

نامه را کارفرما به بیمه شده تحویل می دهد،‌ تا بیمه شده نسبت به تحویل آن به سازمان تامین اجتماعی یا بارگزاری نامه ترک کار تامین اجتماعی اقدام کند.

در زیر یک نمونه متن نامه ترک کار به تامین اجتماعی آورده شده است:

این نامه را بیمه شده برای سازمان تامین اجتماعی آورده یا نامه ترک کار در سامانه تامین اجتماعی بارگزاری می کند.